قنات شناسی

ابزارکار و گروه کاری مقنی

ابزار و وسایل حفرقنات :ابزار حفرقنات بسیارساده وابتدایی است وشایدازهزاران سال پیش تاکنون هیچ تغییر ی نکرده باشد  فقط درسال­های اخیر و پس از رواج یافتن تکنولوژی حفر چاه­های عمیق بعضی ازابزار پیشرفته امروزی مثل مته های کمپروسوری و نقاله درحفرقنات نیز به کارگرفته شده است ولی دربیشتر مواردهنوزهم ازابزارسنتی زیراستفاده می شود:

1-چخ (čax): = چرخ که از چهار پره ی چوبی به بلندی تقریبا150سانتیمتر وعرض 15سانتیمترساخته شده است ، درمیان پره هاحفره ای وجود دارد که میله چوبی یاآهنی به قطر4 و طول200سانتیمترازآن هاعبورداده اند ، هر دو پره رادر دو سرمیله بصورت متقاطع یا  × به گونه ای تعبیه   کرده اند که در هر سو20سانتیمتر از میله بیرون مانده است ازاین قسمت برای نصب چرخ بر روی پایه استفاده می شود.

2-دول (dul)= دلو که درقدیم از پوست الاغ یا بز می دوختند ولی امروزه ازجنس پلاستیک است

3-سازو : طنابی است که ازالیاف تنه ی نخل به نام سیس می بافند ازسازو بخصوص بواسطه سبک وزنی واستقامت درچاههایی که عمق زیادی دارد استفاده می شود ، همچنین تحت عنوان سازو دستی یک سر آن را به پایه ی چرخ بسته و سر دیگر را درچاه رها می کنند تا موقع پایین رفتن ازچاه برای حایل و دستگیره ازآن استفاده کنند

4-کلنگ که انواع مختلف دارد

1-4- کلنگ کارکنی که کوچک ، سبک وزن وخوش دست است ، بطول30سانتیمتر و به وزن  2تا3کیلو است ، ازآن برای حفرپیشکار وخشکه کار استفاده می کنند .

2-4-کلنگ آب گیری :وزن آن 9کیلوگرم و به­طول30تا40سانتیمتراست ، چون نوک بلندی دارد ،برای حفاری درقسمت های آبدار و تره کارقنات مورد استفاده است

3-4-کلنگ سنگ شکن :اندازه ووزن آن تقریباً برابر باکلنگ آب گیر است بااین تفاوت که دو سر است و از آن برای حفاری درقسمت های سنگی قنات استفاده می شود

5-بیل کار: بیلچه ی کوچکی است که طول دسته ی آن15تا20سانتیمتر  وعرض وطول تیغه ی آن نیز درهمین حدود است ، ازآن برای جمع آوری وپس زدن خاک حفاری استفاده می کنند

6-لباس کار:لباس مقنی باید سفید و یک دست باشد درتوجیه آن می گویند چون هرلحظه احتمال می رود که مقنی با ریزش قنات زنده به گور شود لباس سفید به منزله کفن اوست ، کلاهی هم که استفاده می کنند حتماً باید با پنبه آجیده دوزی شده باشد که وقتی درپایین چاه هستند اگر سنگی از بالاافتاد و به سرشان خورد آسیب زیادی نبینند ، یک نوع لباس پوست معروف به لباس "او بارشی" (owbâreši)نیز دارند که برای دویل کنی و زمان هایی که آب ازسقف کوره یا به اصطلاح کار می ریزد می پوشند ، این لباس ازپوست دباغی نشده گوسفند تهیه می شود و آب به داخل آن نفوذ نمی کند

7- چراغ کاربیت:چراغی است که سوخت آن کاربیت است پیش ازاین ازچراغ موشی یاچراغ پیه سوز استفاده می کردند که به علت کمبود اکسیژن بخصوص درچاه های دم دار خاموش می شد

8-قطب نما:که برای جهت یابی وپیش گیری از انحراف مسیردرکوره یا راهرو قنات مورداستفاده است .

9-قلم وپتک : برای حفاری درلایه های سنگی و آهکی به کار می گیرند .

10-ذرع :برای اندازه گیری میزان کار انجام شده است ، ذرع مقنی به اصطلاح ذرع مکسر واندازه ی آن 80 سانتیمتر است.

11-ابزار تعمیر:چون مقنی معمولاً درنقاط دور ازآبادی به سر می برد وبه علت دوری مسیر "هفته خواب" است ، یعنی از روز اول هفته که به سر کار می رود تا آخر هفته در همان جا بیتوته می کند لذا وسایل تعمیر ابزارش که همان وسایل کار آهنگری مثل دم و سندان است باخودهمراه می برد تااگر نوک کلنگ شکست شخصاً به تعمیر آن بپردازد .

روند تحول درابزار کارمقنی : ابزارمقنی گری یاحفرقنات همانطور که مشخص است طی هزاران سال فقط دریکی دو  مورد تغییرکرده و تکامل یافته است ، این دو مورد که اتفاقاً هیچ کدام ارتباطی با تکنولوژی بومی ندارد ، یکی مربوط به قطب نما و دیگری چراغ کاربیت است ، تاقبل از رواج قطب نما به طوری که بعد خواهیم گفت در روی زمین با "راسی دیدن" جهت یابی می کردند و در داخل قنات نیز استادکاران خبره بامشاهده ی بدنه ی کار راستی و کجی آن رادر می یافتند . تحول بعدی در مورد چراغ است ، پیش از این مقنی ها ازچراغ موشی استفاده می کردند که یک چراغ حلبی استوانه ای یامخروطی شکل بود و فتیله ی آن حفاظی نداشت ، بهمین دلیل روشنایی آن بادود زیاد همراه بود و بااندک وزش بادی خاموش می شد ، بعدها چراغ فانوس جای گزین آن شد ولی این هر دو درچاههایی که به علت فشردگی و نفوذ ناپذیری خاک اکسیژن کمتری وجودداشت وچاه به اصطلاح دم دار بود خاموش می شد و مقنی در تاریکی نمی توانست کارکند ، بارواج چراغ کاربیت این مشکل حل شد

مالکیت ابزارکار :مقنی ها خود مالک ابزار کارشان نبودند ، ابزار کار معمولاً متعلق به ارباب ده یا عمده مالک قنات بود که بابت اجاره آن پولی تحت عنوان "تومنی" از مقنی می گرفت ، مبلغ آن برابر بایک ریال از هرتومان دستمزد او بود

گروه کاری یاچرخ مقنی: چون مقنی گری یک کار گروهی است ، لذامقنی ها یک گروه کاری به نام چرخ تشکیل می دهند ، هر واحدچرخ از 4تا5 نفر شکل می گیرد و تقسیم کاری به شرح زیر دارند :

1- اسا ( OSSÂ) یا کلنگ دار که استاد مقنی است وکار حفاری را انجام می دهد او ضمناً رئیس گروه نیز هست .

2-  گل بند ( GELBAND) وردست و کمک استاد در داخل کوره یا راهروقنات است ، گلی راکه استاد می کند جمع آوری کرده در "دول" می ریزد وکشان کشان به محل چاه می آورد وبه طناب چرخ می آویزد.

3-   چخ کش یاگل کش:بوسیله چرخ دلو پر از گل را ازچاه بالا می کشد

4-  دول گیر :دلو که ازچاه بالا آمد آن را می گیرد و از قلاب طناب جدا کرده خالی می کند و مجدداً آن را به ته چاه می فرستد

5- لاشه کش :در مواردی که کلنگ دار به آخر پشته نزدیک می شود و فاصله محل حفاری با دهانه ی چاه افزایش می یابد به گل بند درکشیدن دول کمک می کند .      ادامه دارد

+   سعيد جانب اللهي ; ٧:٢٢ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ٢٢ شهریور ،۱۳٩۱

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir