قنات شناسی

شیوه ی حفرقنات

روابط اجتماعی فرهنگی گروه های شغلی مقنیان :چون این گروه هامعاشرت مداوم و پیوسته با یکدیگر دارند به تدریج پیوندهای خویشاوندی گسترده ای بین آنها ایجاد می شود ، بطوری که دراکثر موارد ازدواج های درون گروهی دارند وچه بسا ازاین گروهها که همه اعضای یک خانواده اند ، به این وسیله هم امنیت شغلی بیشتری کسب می کنند و هم انتقال تجربیات باسرعت و دقت بیشتری انجام   می پدیرد

شیوه ی حفرقنات: برای حفر قنات پس از شناسایی و تعیین محل   اولین چاه را به نام چاه "لیسو " (لیس او ) (LIS OW)  حفرمی کنند، وقتی به آب رسید عمق آن را باطناب باریکی به نام "رسون" اندازه می گیرند  برای حفر چاه بعدی باید رسون راسی یا چوب راسی کنند تا به افراز ( afrâz)  یعنی مظهر برسند، چاه« لیسو»حتما باید یک کلنگ بکنند یعنی کسی که شروع به حفرچاه می کند خود کار را به انجام برساند ولی سایر چاهها هر چند نفرکه بکنند اشکال ندارد .

رسون راسی:  (resunrâsi) در واقع تراز کردن و تعیین عمق چاههای بعدی است ، برای این منظور شروع به شیب یابی یاتعیین شیب       می کنند  محاسبه شیب باابزار مخصوص انجام می شود

1- تراز آبی یا بنایی که برای سهولت استفاده دو میله ی کوچک بانوک حلقوی به بلندی 10 تا15 سانتیمتربه طرفین آن جوش داده اند .

2- دومیله ی چوبی یاآهنی بطول 5/1متر

3- طنابی که طول آن حداقل برابر با نصف پشته یا فاصله ی دو چاه است ( طول هرپشته به نسبت عمق چاه40تا50متراست )

4- رسون (ریسمان) طناب باریک که طول آن برابر باعمق چاه لیسو یا مادرچاه است .

شیوه ی کار :برای رسون راسی یا ترازکردن حداقل سه نیروی کار لازم است وترتیب کار به این شکل است که یک نفر درست بالای چاه  لیسو می ایستد و میله ی الف را در یک دست می گیرد و با دست دیگرش یک سر طناب را روی میله نگه می دارد ، نفر دوم در فاصله ای برابر باطول طناب در مقابل او می ایستد و میله ی دوم (ب) رامقابل میله (الف) نگه می دارد و سر دیگرطناب را که اکنون استادمقنی  از تراز عبور داده در دست می گیرد و به بدنه ی میله می گذارد و گوش به فرمان او  می ایستد ، استاد بدون آنکه چشم از تراز بردارد از نفردوم می خواهد که سرطناب را آنقدر از چوب یا میله ای که در دست داردپایین و بالا ببرد تاتراز درجای خود بایستد ، دراین حال نفر اول (الف) طناب را محکم گرفته و ثابت نگه داشته است ، برای تراز شدن نفر دوم (ب) حتماً بایدطناب را از سرمیله پایین ترنگه دارد  فاصله نقطه ای که او طناب رانگه داشته و تراز شده تا نوک میله اختلاف عمق چاه دوم خواهدبود  یعنی اگر این فاصله مثلا 10 سانتیمتر است ، عمق چاه دوم نیز باید10 سانتیمتر کمتر از چاه «لیسو »باشد ، استادمقنی برای ثبت و در خاطر نگه داشتن این اندازه ها با همان« رسون» که به وسیله ی آن عمق مادرچاه را اندازه گرفته بود ، این فاصله را هم اندازه می گیرد و نخی به رنگ دیگر در همان نقطه به «رسون »گره می زند ، یا یک سنجاق قفلی به آن می زند در قدیم با یکی از روش های زیرحساب این اندازه را نگه می داشتند :

1- خاک کردن تیله :سنگ های کوچکی را به تعدادشمرده در دستمالی می بستند و در جایی که باید چاه حفر شود دفن  می کردند و روی آن را با نشانه ای مشخص می کردند

2- خاک کردن پته : اگر استاد مقنی و مقنی هردو باسواد بودند اندازه هارا روی یک قطعه کاغذ می نوشتند و درمحل موردنظردفن می کردند.

3- دو آجر را بافاصله عمق به دست آمده در زمین دفن می کردند بطوری که فقط قسمتی ازآجرمعلوم باشد ، بعددر زمان شروع کار مقنی باقدم کردن فاصله بین دو آجر اندازه را بدست می آورد و شروع به حفر چاه می کرد.

 در مرحله دوم (ب) در جای خود بی حرکت می ماند و (الف) از نقطه ای که ایستاده بودحرکت کرده می رفت 20متر یا هرچه طول طناب بود پایین تر از او می ایستاد ، این بار او باید موقع تراز کردن طناب را از روی میله ای که در دست دارد بالا و پایین ببرد تاتراز شود.این عمل باهمین شیوه آن قدر ادامه می یافت تا رسونی که دردست استادبود به آخر برسدکه طبعاً همان جا نقطه صفر یعنی محل آفتابی شدن آب و مظهر قنات بود.

 این شیوه تراز کردن البته مربوط به زمانی می شد که مقنی می خواست از روی قرینه قناتهای موجود قناتی را حفر کند ، اگر چنین  قرینه ای وجود نداشته باشد قاعدتاً باید همانطور که کرجی خاطر نشانکرده است ، عملیات تراز از مظهر شروع کرده به سمت مادرچاه     بروند .به عقیده کرجی حتی حفر چاه گمانه ( لیسو )هم باید بعد از ترازگیری باشد ( کرجی : 107)

+   سعيد جانب اللهي ; ٧:٤٢ ‎ب.ظ ; شنبه ۱۸ آذر ،۱۳٩۱

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir