قنات شناسی

دنباله واحدهای سنجش حجم آب

 

جو (JU) =جوب نیز یک واحد حجم است:جو ، جوی یا جوب هرچنددراصل یک معبر و شبکه آبرسانی است ، امادر بعضی نقاط بخصوص درمناطق کوهستانی و کوهپایه ها "جو" یک واحدسنجش حجم آب است و اندازه ی آن نیز در روستاهای مختلف متفاوت است ، درحسین آباد مهریز یک جو آب 25قفیز است ، دربنادک مقدارآبی است که دراصطلاح خودپا باشد یعنی برای آبیاری نیازی به استخر نداشته باشد ، درخورمیز یک جو آب مقدار آبی است که دریک شبانه روز3هکتار (=30قفیز) زمین را آبیاری کند .

3- نغار (neϒâr): دراصل نشانه یاخطی است که آب برکناره جوازخودباقی می گذارد ولی درعمل ازنشانه های سنجش حجم آب نیز محسوب می شود . زیرا هرگاه سطح آب ازاین خط پایین تر بیفتد  نشان از کاستی حجم آب دارد که بلافاصله « پی او کن» (  pey ow kon ) یا «جوبان» شروع به ریشه یابی می کنند ، گاه برای مشخص کردن آن ازابزاری مثل سنگ یا چوب نیز استفاده می­کنند مثلاً نغار نهر معروف به جوی کوهی که آب کوهی ده بالا را به تفت منتقل می کند با سنگی به نام «سنگ نغارگاه »مشخص شده است ، این سنگ دردهانه ی جو تعبیه شده  ، وقتی آب کاملاً آن رادربرگیرد نشانه ی حجم مطلوب و موردنظر است . البته تعیین حجم آب دراین جا در واقع تعیین حد ظرفیت نهر است و ارتباطی با میزان سهم آب ندارد .

درکنارخروجی استخرها نیزچوبی بنام "نغارگاه" نصب می کنند تاحجم آب خروجی را با آن تنظیم کنند .

نقش نغار درتعیین حقوق مالکیت : نغار یاخط داغ آب به حدی اهمیت دارد که درمبحث مالکیت یکی از استنادات است ، مثلاً درجایی که سطح جوی آب از زمینی پایین تر است ، برای تعیین حریم زمین و جوی مزبور نغار آب در جو را ملاک قضاوت قرار می دهند ( جانب اللهی 1383، 1/90)

 سنجش زمانبرای زمان سنجی به نسبت نوع مالکیت قنات از ابزار و راه و کارهای مختلف  استفاده می شود ، هرچه  مالکیت قنات عمده تر باشد مدت زمان بیشتری به سهامدار تعلق می گیرد و بالعکس وقتی به تعداد مالکین افزوده شود از میزان زمانی که دراختیار آنهاست کاسته می شود .بنا براین شیوه ی مالکیت است که تمام خطوط  ، حتی ظرف زمان و ابزار سنجش آن  را مشخص می کند ، بعد خواهیم گفت که در نظام مدیریت قنات هم شیوه ی مالکیت نقش تعیین کننده دارد ، در رابطه بااین متغیر دو الگوی زمان سنجی وجود دارد : شبنده روز (šabandaruz)  ( = شبانه روز ) واجزای آن ( تاق و تأسو)  تشت و اجزای آن( دانگ و حبه)که الگوی اول به قنات های عمده مالکی و الگوی دوم بیشتر به قنات های خرده مالکی مربوط می شود .

الف- زمان سنجی درقنات های عمده مالکی :درقنات هایی که مالکین انگشت شمار داشته یا عمده مالکین در اکثریت باشند ، کوچک ترین واحد تقسیم زمان « شبنده روز » و اجزای آن « تاق  » است .

1-  شبنده روز( شبانه روز) اولین واحد تقسیم زمان: در واقع اولین تقسیم زمان در نظام عمده مالکی انجام گرفته که برمحور « شبنده روز » یاشبانه روز است ، که هرشبانه روز به دو تاق روز و شب تقسیم می شود .

تاق : از طلوع آفتاب تا غروب «تاق روز» و از غروب تاطلوع نیز «تاق شب »است ، بنابراین نظام «تاق بندی » اساس تقسیم زمان درنظام عمده مالکی است ، تااینجا در تمام نقاط حوزه ی پژوهش تفاوتی وجودندارد ، تعریف ما از عمده مالکی اما ممکن است درقالب های متداول نگنجد . گرچه در اینجا هم عمده مالک ، کسی است که همه یا بخش عمده ای ازسهام قنات را مالک است ، ولی معیار ما ارزش ریالی نیست ، چه بسا که ارزش 2یا3سهم از مثلاً قنات جدیده ی میبد باارزش تمام سهام یک قنات در«ده بالا» برابر باشد ، « تاق » نیز تقسیماتی دارد ،به همان نسبت که تعداد مالکین قنات افزایش می یابد ، تاق نیز به اجزای کوچکتری تقسیم می شود .   در مورداجزای کوچکتر « تاق » در نقاط مختلف حوزه ی پژوهش ازلحاظ برابری زمانی فرقی ندارد ولی تفاوت های لفظی به چشم می خورد مثلاً اجزای تاق در میبد نیم تاق ( =6ساعت) و تأسو (taʾsu)(= 3ساعت) است در «بنادک  » (bonâdk) هرتاق به 4 « بهر» (bahr) تقسیم میشود وهر « بهر» مساوی با3ساعت است  ، درروستای « نیر » ((nirهر تاق 135« دست  »(dast) وهر «دست »برابربا45دقیقه است  درهرات اجزای تاق ، نیم تاق ، ربع تاق و حبه است که حبه برابر با 3ساعت است .

+   سعيد جانب اللهي ; ٧:٠٧ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ٢٥ دی ،۱۳٩٢

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir