قنات شناسی

نظام های سنتی سنجش وواحدهای اندازه گیری درتقسیم آب

 

مقیاس و واحدسنجش برای اندازه گیری وحتی تقسیم آب و تعیین حقابه بازمان رابطه مستقیم دارد ، مثلاً برای اندازه گیری دبی یا میزان آب دهی یک قنات از واحدحجم استفاده می شود ، امروزه حداقل زمان برای محاسبه ثانیه است ، ولی درقدیم که ساعتی درکار نبوده و زمان هم به ارزشمندی  امروز نبوده است ، دراین مورد خاص شبانه روز معیار قرار گرفته است ، و میزان آب دهی یک قنات را نسبت به شبانه روز می سنجیده اند ، بعد خواهیم گفت که سهام قنات نیز به شبانه روز تقسیم شده بود و این شاید به علت این باشد که اصولاً آغاز مالکیت از عمده  مالکی بوده است .بهرحال واحد اندازه گیری حجم درحوزه پژوهش قفیز بوده است ،

قفیز  ( QAFIZ) : درلغت به معنی پیمانه ای معادل 12صاع است ، این واژه درنظام تولید کشاورزی واحد اندازه گیری مساحت و حجم است ،  درمعنی واحد مساحت  برابربا 900متر است که به اجزای کوچکتر زیر تقسیم می شود

قفیز=6دست یا دشت

دشت= 15قصبه

قصبه=10متر

ابزار مساحی قطعه چوبی بنام نی و به بلندی 5 ذرع بود که روی آن باخط های دایره شکل اجزای یک ذرع مثل وجب و گره مشخص شده بود ، بنابراین هر قصبه درواقع مساوی با دو نی بوده است امروزه برای تطبیق قفیز با سیستم متریک آن را1000متر محاسبه می کنند .

قفیز در واحد حجم برابر با مقدار آبی است که دریک شبانه روز یک قفیز زمین را سیراب کند که آن را معادل همان یک لیتر درثانیه   دانسته اند

ابزار اندازه گیری حجم :

1-   جو :درقدیم مقیاس اندازه گیری حجم آب یک دانه جو بوده است

به بیان دیگر یک قفیز آب مقدار آبی بود که از روزنه ای مستطیل شکل به پهنای 2دانه و ارتفاع1دانه جو عبور کند  برای سهولت کار 11 دانه جو را سوراخ کرده با نخ موی دم اسب به هم بسته بودند . برای محاسبه حجم آب یک قنات آن را در محلی که آب حرکتی آرام داشت قرار می دادند ، به گونه ای که نسبت آن محفوظ بماند ا گر عرض چنین مجرایی برابر با دو رشته (22دانه جو) و ارتفاع آن برابر با یک رشته (11دانه جو) بود ، حجم آب 10قفیز می شد. بعدها در سیستم متریک دانه جو را یک سانتیمترمحاسبه کردند .که دراین صورت روزنه ای  به عرض 2و ارتفاع 1سانتیمتر می شود

  « بنین »در تعریف قفیز می نویسد :مقدارآبی است که از روزنه ای به قطر 1سانتیمتر مکعب عبور کند ( بنین 1982 P.155 ) .

2-پرگار. قطعه چوب ساده ای است که به ا1قسمت مساوی تقسیم شده است (میبد) وگاهی به شکل دو ضلع عمود برهم ساخته می شد که اندازه یک ضلع آن 2برابر دیگری بود .بنابراین چنانچه عرض آب راه برابر با ضلع بزرگتر و ارتفاع آن مساوی ضلع کوچکتر بود ، حجم آب 20 قفیز می شد ، بااین حال به نظر می رسد اندازه ی قفیز درنقاط مختلف یزد تفاوت داشته است ، صفی نژاد درمورد تفت و زارچ می نویسد : پرگاری که دردو نقطه مزبور برای سنجش میزا ن آب استفاده می شود شبیه پرگار های معمولی است دوضلع آن تا90درجه از هم باز می شود ، یکی از این دوضلع عمق جوی ازسطح آب جاری ودیگری دهانه جوی پر آب را درسطح آب اندازه می گیرد ، بعد توضیحاتی را اضافه می کند که برابهام قضیه می افزاید مثلا   محاسبه طول و عرض به جای عرض وارتفاع یا عدم تناسب بین ارقام جدولی که افزایش عمق راموجب افزایش حجم دانسته است .         

+   سعيد جانب اللهي ; ۱٠:۱۸ ‎ب.ظ ; دوشنبه ۸ مهر ،۱۳٩٢

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir