قنات شناسی

دنباله ی شیوه های مدیریت سنتی در قنات

مدار یاگردش آب :مدت زمان گردش آب در یک دور آبیاری مدار نام دارد که در زمان عادی به نسبت میزان آب دهی قنات و تعداد  مالکین از 8 تا 15 روز است . این مدت در هر دو نظام مدیریت سنتی (تاقی ومیرابی) همیشه ثابت است و به هم زدن یاشکستن مدار بدون رضایت سهامداران جرم محسوب می شود مگر در موارد اضطراری یا به منظور خاصی که بعدخواهیم گفت . 

تقویم زراعی :در نظام تاق بندی نیازی به تقویم زراعی نیست ، زیرا گردش آب ثابت و نوبت ها نیز مشخص شده است . سهم آب هرکسی نیز متناسب بامقدار زمینی است که دارد .  برای مثال درمزرعه ی  شاه آباد میبد هرتاق آب 8قفیز زمین دارد و چون دراین نظام مالکیت آب از زمین جدا نیست ، بنابراین مشکلی  از نظر تقسیم آب پیش نخواهد آمد . اما درنظام میرابی به علت کثرت سهامداران و عدم تناسب میزان آب با زمین به ویژه از این جهت که مالکیت زمین از آب جداست . ممکن است یک نفر بیشتر از سهم آب خود زمین داشته باشد و پیوسته بیم آن می رود که با معاملات  جداگانه آب و زمین خللی در نظام گردش آب ایجاد شود . لذا برای نظارت دقیق نخست روزهای سال را به چند فصل زراعی تقسیم کرده کشت هرفصل و آب مورد نیازآن را مشخص می کنند .  این تقسیم بندی البته باشرایط مکانی و زمانی و حتی موقعیت جوی هرمنطقه رابطه ی مستقیم دارد ، در فصل مربوط به مدیریت خواهیم گفت که پس از فصل بندی چگونه به طور غیر مستقیم میزان کشت هر فصل توسط میراب کنترل می شود . در اکثر نقاط یزد از اواخر پاییز تا اوایلاسفند آب هرز می رود . دراین مدت استفاده از آب برای عموم حتی کسانی که سهم آب ندارند آزاد است . درحوزه های کوهستانی مثل «ده بالا» حتی در فصل بهار هم تا اوایل تیر استفاده از آب حساب و کتابی ندارد ، ولی درحوزه ی دشت ، از اسفند ماه میراب به صحرا **می رود و آب « روزه بندی » می شود و این آغاز اولین فصل زراعی است ، تقسیم سال به فصول نیز درنقاط مختلف یزد تفاوت هایی دارد مثلا سال زراعی درتفت سه فصل به شرح زیر دارد :

1-   دورشتوی (dowr-e šatvi ) که شامل 7 «دور» یاگردش آب با مدار12روز است ، بنابراین « دور شتوی» یا فصل شتوی 84 روز می شود . اما چون در تقویم کشاورزی کبیسه وجود ندارد و همه ماه ها 30 روز محاسبه می شود  به همین دلیل  تقویم کشاورزی 5روز با تقویم دولتی تفاوت دارد . مثلا 25مهرماه مصادف با اول آبان و سربند زمستانه یا مبدأ سال زراعی است ، 5روز مزبور را در پایان سال  به فصل بهار اضافه می کنند.بنابراین همه ساله اول فصل بهار مصادف باکبیسه است . پنج روز کبیسه یا « پنجه» (panja) را 6روز حساب کرده جدا از مدار به آن ضمیمه می کنند .

در تفت معمولاً میراب از اول نوروز تا اوایل آبان ماه در آبیاری نظارت دارد . بقیه ی ایام سال استفاده از آب به هر طریق آزاد است . بااین حال ارزش آب درسال هایی که بارندگی شده باشد از دور سوم شتوی به بعد است . گاه ملاک محاسبه از 16یا حتی از 25 فروردین است . دور اول در یکی از این دو تاریخ ( اول یانیمه ی دوم فروردین) شروع می شود ، از صبح نوروز تا صبح اول تیر 84 روز است که با 6روز اضافه (کبیسه) 90روز می شود . این 6روز را هم نیم دور حساب    می کنند و عملاً «دور شتوی » 5/7 دور است .

درمهریزنیز « دورشتوی» از آبان شروع می شود ، 20 «دور » است و تا اول تیر ادامه دارد ، در میبد « دور شتوی» از اول اسفند شروع می شود ، اما سه « دور» اول که مصادف با آبیاری اولین آب گندم بعد از کشت است به دلیل اهمیت و کشت عمده بودن گندم این سه« دور »به عنوان یک «دور » ممتاز و به منزله یک فصل تلقی می شود  و در هرمحله و روستای میبد نام خاصی دارد مثل : « دورناشی» (فیروزآباد ) ،  «تاق اسفند» (مهرجرد) ، « برقیم » (bar-e qayyem) ( بفرو) وو… «دور »یا «فصل شتوی » در میبد تا هفتاد و پنجم عید ادامه دارد و جمعاً  9«دور» است .

2-   « دور » یا « فصل صیفی » :این فصل از اول تیر شروع می شود و تا اول آبان ادامه دارد ، مجموعا 10« دور» است .

افزایش فصل دررابطه باکشت عمده:دربیشتر نقاط یزدعلاوه براین دوفصل برحسب اهمیت نوع کشت عمده ،فصول دیگری نیز دارند ، مثلاچون درحوزه دشت و جلگه کشت عمده گندم  است ، لذا دو فصل یکی مربوط به دوره کشت به نام «دور نم » (dowr-e nem) در میبد یا « تخم کار »در زارچ و مهریز و دیگری مربوط به دوره آغاز آ بیاری گندم به نام  « دور » یا «فصل ناشی» به تقویم زراعی افزوده می شود .

+   سعید جانب اللهی ; ٥:٠٧ ‎ق.ظ ; شنبه ٢۱ فروردین ،۱۳٩٥

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir