قنات شناسی

دنباله ی وسایل وراه کارهای اندازه گیری حجم آب

 

3-رقم :درقناتهای پرآب برای محاسبه حجم آب از وسیله دیگری بنام رقم استفاده می کردند ، رقم یک چهار چوب چوبی مستطیل شکلی  بود که یک درکشوئی داشت وضلع بزرگ آن مدرج بود ،

این وسیله را درمسیر آب ( جایی که آب آرام و به اصطلاح مات بود ) قرار می دادند و دهانه ی آن را به گونه ای تنظیم می کردند که همه ی آب از آن عبور کند . با شمارش درجات حجم  آن را محاسبه می کردند. درمیبداز یک نوع رقم بنام «پنجه بوکسی » نیز استفاده می شد ، این رقم یک صفحه ی پنجه ای شکل با روزنه هایی به قطر  انگشت دست بود و مقدارآبی که از هرروزنه خارج می شد نیز یک قفیز بود .

تقسیم حجم :برای تقسیم حجم آب نیز ابزار و وسایل خاصی وجود داشت

1-تغار : چهارچوب مستطیل  یا مربع شکل و یا مقطعی ازاین دو است که  چند دهانه دارد ،اندازه ی دهانه و تعداد آن نیز به نسبت سهم و تعداد شرکا بستگی دارد، حداقل دو و حد اکثر 9 وگاهی 11دهانه دارد ، کاربرد تغار وقتی است که یک قنات بین چند روستا یا مزرعه مشترک باشد و هریک بخواهندسهم خود را جدا کنند ، به همین دلیل درجاهایی مثل میبد به آن مقسم ( تلفظ عامیانه مسقن (masqan) هم می گویند .

لاک ومهر کردن تغاریامقسم :چون هر نوع دستکاری درتغار یا مقسم موجب بهم خوردن میزان ورودوخروج آب ودرنتیجه کم وزیاد شدن سهم هریک از شرکاء می شود ، برای پیش گیری ازچنین احتمالی برای مقسم یاتغار محفظهی خاصی ساخته و در آن را قفل می کنند ، کلید آن نیز نزد جویبان است ، مقسم قنات های میبد در اکثر موارد درعمق قنات وجایی دور از دسترس است ، اما تغارهای مهریز عموماً درمظهر قنات ودرسطح زمین ساخته شده است .

تقسیم تغار :گاه یک تغار یامقسم به چند تغار یامقسم دیگرتقسیم می شود ، مثلاً تغار خویدک که خود ازانشعابات تغار غربال بیز است ، به 17 تغار تقسیم می شود که هریک یا دو تغارآن سهم یکی از روستاهای حومه ی شهرستان یزد است .

نقش کارکردی تغار:به طوری که بیان شد کارکرد اصلی تغار تقسیم سهام قنات است ، ولی گاهی استفاده از آن فقط به دلیل نوسان آب قنات درقنات های به اصطلاح هوابین است ، چون این قنات ها درزمان بارندگی با افزایش سریع و شدید میزان آب دهی مواجه است که بدلیل عدم کشش و ظرفیت شبکه های آب رسانی ممکن است خساراتی وارد آورد ، لذا بااستفاده از تغار آب قنات را به چندشاخه تقسیم کرده هرشاخه رابه یک بخش از کشتخوان هدایت می کنند ، مثل قنات بن سو و ته سو در خورمیزکه بخصوص درفصل بهارچنین وضعییتی دارد و ناچار آن را به 5تغار تقسیم می کنند ، در قدیم که استفاده از تشت برای سنجش زمان و اندازه گیری سهم آب معمول بود ، درچنین مواردی تاقدار مجبور بود همزمان برای هر5تغار تشت بگذارد و چون اکثر مردم نسبت به درستکاری تاقدار تردید داشتند ، برای نظارت درکار او پای تشت حاضر می شدند ، درنتیجه همیشه درفصل بهار15 تا20 نفر پای تشت نشسته بودند

+   سعید جانب اللهی ; ۱۱:۳٤ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٦ آذر ،۱۳٩٢

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir