قنات شناسی

شیوه های زمان سنجی با ستاره و تشت ( ساعت آبی )

 زمان سنجی باستاره :شب ها که آفتاب و سایه ای نبود برای تقسیم تاق شب به اجزاء کوچک تر با استفاده از ویژگی و انتظام طلوع و غروب برخی از ستاره ها زمان سنجی می کردند ، مثلاً درمیبد باستاره هایی به نام هاو شرح زیر زمان را می سنجیدند :

1-گز (gaz) :یک مجموعه مرکب از3ستاره است که یکی درجلو بنام دست و دو دیگر در عقب به نام دنباله ی گز است

2- پرویز که یک مجموعه ی متراکم از ستارگان است

3- زحیل که همان ستاره زحل است 

شیوه ی زمان سنجی باستاره :برای زمان سنجی زمان طلوع ستاره مبداء محاسبه قرار می گیرد اول پرویز طلوع می کند که7یا8 تشت ( هر تشت از 5 / 7 تا11دقیقه است ، نک .پایین تر) ازشب گذشته است ،  5 / 10 تشت ازشب گذشته دنباله ی اول و 5  / 11 تشت ازشب گذشته دنباله ی دوم و 3 تشت بعد زحیل طلوع می کند.  پس تاطلوع زحیل جمعاً 17 تشت ازشب گذشته است . این نسبت ها همیشه ثابت است جز اینکه طلوع پرویز هرشب  نیم تشت جلو می افتد .اما ظاهراً این   زمان ها در روستاهای مختلف  متفاوت بوده است مثلاً در بنادک زمان طلوع ستاره ی گز اذان مغرب است ، دنباله یا دست گز  5/ 1 ساعت( =15تشت )بعد از گز  و پرویز 5 / 1 ساعت بعد از دست گز طلوع می کند به روایت صفی نژاد در روستای احمد آباد ابرقو شب به دو قسمت         ( منظور دو نیم تاق است) تقسیم می شود ،  قسمت اول ازغروب آفتاب تا طلوع ستاره پرویز و قسمت دوم از طلوع ستاره پرویز تاطلوع خورشید    ( صفی نژاد1359، 236)

ب-روش زمان سنجی در نظام خرده مالکی : درقنات هایی که خرده مالکین در اکثریت قرار دارند به علت وجود سهام کمتر از ساعت به وسیله ای نیاز دارند  که اندازه گیری زمان های کوچک امکان پذیر باشد  قبل از اختراع و رواج ساعت برای این منظور از ظروفی به نام تشت و گادیشه (gâdiša) یا جام استفاده می کردند که در واقع آب نیروی محرکه آن بود

زمان سنجی باتشت:تشت کاسه ی مسی کوچکی به شکل مقطع تخم مرغ به ابعاد 6 × 12 یا 4 × 8 بود که در کف آن سوراخ کوچکی به قطر 2یا3 میلیمتر وجود داشت ، برای پیش گیری از فرسایش وتنگ یا گشاد شدن این روزنه از طرف داخل یا خارج تشت مهره ای سربی که سوراخی بهمان قطر داشت جوش داده بودند . داخل تشت باخطوط نیم دایره  به 6 قسمت مساوی تقسیم شده بود ، هر خط نشانه یک دانگ یایک ششم ازمدت زمان قابل سنجش با تشت مزبور بود . تشت را درظرف سفالی یامسی بزرگ تری که از آب پر کرده اند قرار می دهند ، آب از منفذ ذکر شده به داخل تشت نفوذ کرده بتدریج  پر می شد و به ته آب می رفت . تشتبان یا سبوکش باسرعت آن را از آب بیرون آورده و سه بار تکان می داد و دو مرتبه روی آب قرار می داد . تکان دادن  تشت برای تخلیه ی کامل آن  بود . هرتشت مدت زمان معینی  بین5 / 7 تا12دقیقه محاسبه می شد  . در منتهی الیه سطح خارجی گادیشه شیار کم عمقی وجود دارد که سطح قاعده ی آن را از سطح جانبی جدا می کند در این محل ریسمان ضخیمی به نام قاتمه (qâtma)که از موی بز تابیده بودند می بستند و نخ دیگری که یک سر آن آزاد بود به قاتمه گره می زدند ، به این نخ 9عدد مهره ی گلی یا چوبی به رشته کشیده بودند ، هر تشت که می افتاد ، تشتبان یک مهره را از یک سر به سر دیگر نخ می کشید تا شماره ی آن هارا فراموش نکند ، و اگر کسی بیش از 9 تشت آب نیاز داشت هر بار پس از افتادن یک تشت یک مهره را به جای اول بر می گرداند ، در خویدک بجای اینکه مهره هربار که تشت می افتاد یک گره به نخ می زدند و در پایان گره ها را  می شمردند .

اندازه ی تشت از لحاظ هندسی و گنجایش و در نتیجه از لحاظ زمانی در قنات های مختلف متفاوت بود ، در بعضی موارد حتی 4دانگی بود که طبعا در مدت زمان کمتری پر می شد ، به طور معمول تشت های چهار دانگی 5/ 7و 6دانگی11تا12دقیقه محاسبه می شد ، مثلاً در میبد تشت قنات جدیده ی فیروز آباد و شورک(شهیدیه)4دانگ و برابر با 5 / 7 دقیقه اما تشت قنات های بفروییه و مهرجرد 6دانگی و11 دقیقه است، در واقع هر دانگ باید2دقیقه باشد ولی چون عرفا 1تا5 / 1 دقیقه از هر تشت رابرای افت وبعضاً برای تأمین حقوق تاقدار یا کارگزارن دیگر کم می کنند ، در نتیجه تشت 4دانگی و 6  دانگی که به ترتیب باید 8 و12 دقیقه محاسبه شود 5 / 7 و11دقیقه حساب می کنند .این سنت حتی امروز هم که زمان سنجی ها با ساعت است رعایت می شود . در  این رابطه با تشت6دانگی و 11دقیقه ای هر شبانه روز به 132و با تشت 4دانگی که  5 / 7 دقیقه است شبانه روز به 192تشت یا جره تقسیم می شود .به تشت ، «سبو » نیز می گویند که احتمالاً اصالت بیشتری دارد و واژه ی «سبوکش »ازمشتقات آن است معرب آن جره است که بعضی به غلط جرعه نوشته اند . با این حال در بعضی نقاط یزد مثل منشاد سبو وجره را دوواحد مجزا درنظر گرفته اند ، در منشاد جره 5 / 7 دانگ و معادل 5 / 12 دقیقه است ، درصورتی که سبو 6دانگ و برابربا11دقیقه می دانند .



 

 

+   سعید جانب اللهی ; ٢:٥٧ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ٢۸ آبان ،۱۳٩۳

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir