قنات شناسی

شیوه های زمان سنجی و تقسیم آب در قنات

تشت تیاره (tayâra) : تیار در فرهنگ میبد بمعنی مرتب بودن است و تشت تیاره در واقع تشتی بود که از آن برای تنظیم زمان تشت های دیگر استفاده می کردند  ، زیرا هر تشت بعد از مدت زمانی که مورد استفاده قرارمی گرفت براثر ساییدگی یاشعه ( رسوب) گرفتن و تنگ و گشاد شدن منفذ آن سبک یا سنگین می شد  که درآن صورت دیر تر یا زودتر پر می شد و می افتاد ، لذا هرچند وقت یک بار آن را با تشت تیاره که نزد میراب یا یکی از افراد معتمد محل نگهداری می شد ، امتحان می کردند ، اگر نقصی در آن می دیدند  به ترمیم آن می پرداختند ، اگر دراثر ساییدگی سبک شده بود قطعه ی  کوچکی سرب به آن جوش می دادند  اگر منفذ آن رسوب داشت با نخی از موی بز ( قاتمه qâma)  رسوبات را می سابیدند و اگر منفذ گشاد بود با ضربه زدن به مهره ی سربی که در زیر آن قرار داشت ترمیم می کردند .تعمیر و خرید تشت جدید و مهره از وظایف میراب بود .

درقنات هایی که با نظام تاق بندی اداره می شد در مواردی که هوا ابری بود بخضوص شب ها از تشت برای زمان سنجی  استفاده می کردند ، مثلاً در ارنان اگر تاق شب مالکین متعدد داشت . سهام آنان را باسبو یا تشت تفکیک می کردند .

زمان سنجی باساعت:تقریباًاز دهه ی 1330 به تدریج  برای سنجش زمان در نظام آبیاری ساعت مورد استفاده قرار گرفت ، میراب ها و کارگزاران قنات از ساعت جیبی معروف به سه خط ( ساعت هایی که ارقام آن با اعداد لاتین نوشته شده بود ) استفاده می کردند . حداقل تا نیمه ی اول دهه ی 1340 ساعت را با معیار طلوع و غروب آفتاب کوک و تنظیم می کردند که در اصطلاح به آن «بنوم کوک » (bānum kuk) می گفتند ، برای اعلام زمان هم ضوابط خاصی داشتند ، دسته ( کلید کوک) به عنوان یک عنصر ثابت و معیار در نظر می گرفتند ، وقتی دو خال در محل دسته روی هم قرار می گرفت ظهر بود . اگرمثلاً می خواستند بگویند 2ساعت به ظهر مانده می گفتند 2تا به دسته مانده و اگر یک ساعت از ظهر گذشته بود می گفتند یکی از دسته گذشته است .  هنوز پس از گذشت نیم قرن از رواج ساعت واژه ی تشت از زبانشان نیفتاده  است وفرهنگ ساعت جای گزین  آن نشده است ، هرچند که امروزه حتی در دور افتاده ترین روستاهای یزد دیگر تشت و فنجانی درکار نیست

روش های آب رسانی :

تقسیم بندی قنات ازلحاظ آب دهی :به طور کلی قنات های حوزه ی  پژوهش را می توان از لحاظ آب دهی به دو نوع تقسیم کرد

الف - خودپا : قنات ها یی که آب دهی آن برای آبیاری مستقیم کافی و به اصطلاح «خودپا »است  و نیازی به تمهیدات دیگر ندارد  . آب رسانی در این گونه قنات ها یک نظام مندی منسجم دارد که روندی به شرح زیر طی می کند 

1- تعیین نوبت در نظام تاق بندی:شیوه ی آب رسانی نیز مثل تقسیم آب ، ارتباط مستقیم با نوع مالکیت دارد . اولین گام  تعیین نوبت است ،  در نظام تاق بندی برای سهامدار به شیوه ی زیر  تعیین نوبت می شود

الف -نام گذاری تاق ها : نام گذاری تاق ها به یکی از چند طریق زیر است

1- با اعداد ترتیبی مثل یکم بند ، دویم بند ، سیم بند تا برسد به تاق آخر که آخربند نام دارد . یابه صورت تاق اول ، تاق دوم  ….الخ .

2- تاق ها به نام افراد و صاحبان اولیه ی  قنات نام گذاری شده است مثلا در ده آباد میبد هر تاق یا شبنده روز (شبانه روز )به نام یکی از افرادی است که از مالکین اصلی قنات بوده اند . درصورتی  که هرتاق اکنون متعلق به چند نفر است  ، درکافی آباد ( ازتوابع خضر آباد) نیز هر شبانه روز به نام یک فرد است وحال آنکه درملکیت چندین نفر است ، این افرادمتعلق به چندنسل قبل و احتمالاً ازسرمایه گذاران

اولیه ی حفرقنات بوده اند که چه بسا مالکین امروزی هیچ نسبتی با آن ها ندارند ، و باآنکه سهام آنان چندین دست گشته ولی نام آنها همچنان روی تاق ها مانده است .

3-در برخی روستاها تاق ها به نام روزهای هفته نام گذاری شده است مثل:  تاق شنبه ، تاق یک شنبه …الخ

2- قرعه کشی : دراین شیوه تعیین نوبت با قرعه کشی انجام می شود که دوحالت  دارد  یا یک بار وبرای همیشه  است (سیاه پشک ) یا سالانه است و همه ساله دراول فصل زراعی تکرار می شود ،

شیوه ی  قرعه کشی :در رابطه با گردش آب و تقسیم هر شبانه روز به دو تاق دریک قنات باگردش آب مثلاً 9روز برای 18 تاق باید تعیین نوبت شود ، بعنوان مثال در روستای نیر به  ترتیب زیر عمل می شود

نخست اسامی تاق ها را که در این روستا به ترتیب شماره است  جدا گانه در 18 قطعه کاغذ می نویسند و آن را در کیسه ای می ریزند  سپس از یک کودک می خواهند که آن ها را یکی یکی از کیسه بیرون بیاورد . نام هرتاق که بیرون آمد به ترتیب در نوبت قرار می گیرد ، تاق اول «سرجلو» یا«سرتاق » و تاق آخر( هیجدهم) «کل تاق» (keltâq) محسوب می شود .

+   سعید جانب اللهی ; ٥:٢٥ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٦ بهمن ،۱۳٩۳

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir