قنات شناسی

مقایسه تطبیقی تقویم زراعی درنقاط مختلف حوزه پژوهش

در اشکذر (aškezar (سال زراعی به 24 « دور» بافصل بندی زیر شکل گرفته است

1-   تخم کار:چهار « دور»  ازاول آبان تااول دی وفصل کشت گندم است .

2-    زمسون : چهار « دور» ازاول دی تاآخربهمن فصل آبیاری باغات ومزارع گندم است .

3-    اسفند : سه « دور» ازاول تاآخر اسفند است ( هر«دور »  10   روز محاسبه می شود )

4-    نوروز : چهار « دور» ازاول فروردین تا اول خرداد است ، پنج روز « پنجه» با این فصل محاسبه می شود وبهر سهمدار به نسبت سهم « اوء نوروز (ow-e nowruz) = آب نوروز می دهند که به مصرف کشت خیار و هندوانه می رسد .

5-    صیفی: 10 « دور» است ، از اول خرداد تا اول آبان و مصادف با کشت شلغم ، چغندر، یونجه و پنبه است .

تقویم زراعی زارچ اما فرق مختصری با اشکذر دارد

1-تخم کار :چهار « دور» و ازنیمه مهرتا نیمه آذر است .

2- زمسون :شش « دور» از نیمه آذر تا نیمه اسفند است .

3-گرم :شش « دور» از نیمه اسفند تا نیمه خرداد است .

4-ورگار (vargâr) : 8 « دور» از نیمه خرداد تا نیمه مهر است .

در زارچ نیز سال زراعی 24 « دور» باگردش 15 روز است که360روز می شود ، پنج روز « پنجه» نیز جداگانه  حساب رسی کرده به هر سهامدار  «جره ای» (jorra) دو دانگ در« دور گرم» آب می دهند ، این آب در اصطلاح محل آب « مختره » (moxtara) نام دارد .

درمهریز سال زراعی 30 «دور» دارد ، و در پنج روز « پنجه » نیز آب را به آب انبارهای یزد اختصاص می داده اند .

تغییر و تحول درمدارگردش آب :گاه بنا به عللی خواسته یا ناخواسته تغییراتی به اشکال زیر در مدارگردش آب صورت می گیرد

1-   نیم دوری (nimdowri) درمواردی که کشت صیفی مثل خیار و هندوانه جنبه ی عمومی پیدا کند ( کشاورزان یک کشتخوان همگی تصمیم به کشت هندوانه بگیرند ) ، چون این محصول به آب بیشتری نیاز دارد و باید آب شش بخورد ، کشاورزان با توافق و سازش از میراب درخواست می کنند که «دور »را شکسته و گردش12یا14را به نصف تقلیل  دهد ، باتغییر گردش مدار البته سهم آب ها نیز نصف می شود ، یعنی کسی که مثلا 4 « جره » (jorra) سهم دارد که در هرگردش12 روز می تواند از4«جره» خود استفاده کند ، باتغییر مدار به 6روز او هربار فقط می تواند از2« جره» آب استفاده کند .

2-    روده کشیدن دور :روده کشیدن  در اصطلاح به معنی طولانی شدن مدارگردش آب است  که دلایل مختلفی دارد

الف- سوء مدیریت :ممکن است به علت ضعف شخصیت یا نادرستی  به عده ای خواسته یا ناخواسته سهمی بیش از استحقاق بدهد در نتیجه  زمان گردش ازحد پیش بینی شده فراتر می رود و خللی در نظم امور ایجاد می شود و در موعد مقرر آب به سهامداران نمی رسد ، اگرچنین موردی در چند دور تکرار شود میراب را برکنار می کنند .

ب- کم شدن دبی قنات نیز یکی از علل افزایش طول مدار است ، که در این موارد در صورت امکان برای افزایش آب دهی قنات به لای روبی یا حفر پیشکار می پردازند .

3- آب میان کردن :به معنی افزودن عمدی یک یا دو روز به مدار به منظور :

1-3-تأمین هزینه های لای روبی ، تعمیر یا حفر پیشکار قنات

2-3- پرداخت حقوق میراب و دستیاران او

3-3-دادن سهم به کسانی که حقابه ندارند

4-3-تأمین آب مورد نیاز اماکن عمومی مثل آب انبارها و حمام های عمومی

برای آب میان کردن بایدازکلیه سهامدارن کسب تکلیف شود لذا پیشنهاد دهندگان طوماری نوشته حداقل به امضای نصف به اضافه یک ازصاحبان قنات می رسانند مدت آن نیزبرحسب نیاز ازیک یادو روز است که بیک «دور» یا یک فصل زراعی یاتمام سال و گاه حتی بطور دایمی است ، مثلادرقنات بهاباد (بافق) کلاً یک تاق به نام « اشکسته»دارند که36« جره» آن به آب انبار ، 18«جره» برای پرداخت حقوق میراب و کارگزاران قنات و بقیه آن برای تأمین هزینه های نگهداری قنات اختصاص یافته است

    با این حال چون « آب میان کردن» از نظر شرعی اشکال داشته است  درقدیم برخی از حکام آن را منع  می کردند ، جامع جعفری دستور العملی از محمد ولی میرزا نقل می کند که در یک بند آن به این نکته اشاره دارد :« و چون…..این فعل ( آب میان کردن) موجب بطلان وضو و عمل و نماز و روزه می گردید آن را منع کرد. »  ( نائینی 1353ص592)

 

+   سعید جانب اللهی ; ۸:٤٩ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٢ شهریور ،۱۳٩٥

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir